Podział polityczny świata

Zacznij od pytania

Mapa polityczna zmienia się razem z historią

Mapa polityczna świata pokazuje podział powierzchni Ziemi na państwa, terytoria zależne i obszary o niejednoznacznym statusie. Nie jest to mapa raz na zawsze ustalona. Granice, nazwy państw i status niektórych obszarów zmieniają się pod wpływem historii, konfliktów, decyzji politycznych i umów międzynarodowych.

Na tej lekcji nie uczymy się listy wszystkich państw na pamięć. Ważniejsze jest zrozumienie, po czym poznajemy państwo, czym różni się ono od terytorium zależnego oraz dlaczego w różnych źródłach można spotkać różne liczby państw świata.

Obejrzyj

Podział polityczny świata

Podczas oglądania: Obejrzyj film jako objaśnienie tematu. Zwróć uwagę na pojęcia: państwo, terytorium, granica, terytorium zależne i liczba państw świata.

Otwórz film w nowej karcie · YouTube

1 · Państwowość

Terytorium, ludność, władza i uznanie

Państwo to podstawowa jednostka polityczna świata. Aby dany obszar można było uznać za państwo, musi istnieć określone terytorium, ludność oraz władza, która podejmuje decyzje i reprezentuje państwo wobec innych. W praktyce ważne jest także uznanie międzynarodowe, ponieważ bez niego państwo może mieć ograniczone kontakty dyplomatyczne i gospodarcze.

Dane

Największe i najmniejsze państwa świata

Po lewej pięć największych państw (mln km²), po prawej pięć najmniejszych (km²). Skala ogromna: Rosja jest prawie 39 milionów razy większa od Watykanu.

Państwo uznaje się za wielkie, gdy ma co najmniej 2 mln km² (takich krajów jest 12), a za minipaństwo, gdy ma poniżej 1 tys. km² (takich krajów jest 24).

Zadanie do tej grafiki

Odczytaj z wykresów

Ile razy powierzchnia Rosji jest większa od powierzchni Kanady? Zaokrąglij do jedności.Podziel 17,1 przez 9,9.
Polska ma 312,7 tys. km². Ile razy jest mniejsza od Rosji? Czy zalicza się do wielkich państw?Rosja ma 17,1 mln km². Wielkie państwo to co najmniej 2 mln km².
Wskaż dwa państwa z wykresu, które są minipaństwami, i podaj kryterium, które to uzasadnia.Minipaństwo ma mniej niż 1 tys. km².
Wyjaśnij, dlaczego małe państwa wyspiarskie jak Tuvalu mogą być zagrożone przez zmiany klimatu.Pomyśl o poziomie morza i wysokości wysp nad oceanem.

Sprawdź w działaniu

Wielkie państwo czy minipaństwo?

Przypisz państwo do właściwej grupy.

O wielkości decyduje powierzchnia, nie znaczenie polityczne ani liczba ludności.

Sprawdź w działaniu

Państwo suwerenne czy terytorium zależne?

Przypisz opis do państwa albo do terytorium zależnego.

Państwo ma terytorium, ludność i władzę oraz zwykle uznanie międzynarodowe. Terytorium zależne ma tylko część samodzielności.

2 · Gdzie sięga państwo

Ląd, wody i wyłączna strefa ekonomiczna

Terytorium państwa obejmuje ląd, wody wewnętrzne, a w przypadku państw nadmorskich także pas wód terytorialnych. Państwa mogą również korzystać z wyłącznej strefy ekonomicznej, gdzie mają szczególne prawa do zasobów, choć nie jest ona tym samym co pełne terytorium lądowe.

Animacja

Strefy morskie państwa nadmorskiego

Przesuwaj statek od brzegu w stronę pełnego morza. Zobacz, jakie prawa ma państwo w każdej strefie i ile to kilometrów.

Im dalej od brzegu, tym mniej władzy państwa: od pełnej suwerenności, przez kontrolę i prawa do zasobów, po wolność mórz.

Zadanie do tej grafiki

Przeprowadź doświadczenie

Ustaw statek w odległości 15 mil morskich od linii podstawowej. W której strefie jest i ile to kilometrów?Odległości 12 i 24 Mm to granice stref; 1 Mm = 1,852 km.
Odczytaj, ile kilometrów ma szerokość wyłącznej strefy ekonomicznej liczonej od linii podstawowej (200 Mm).Pomnóż 200 przez 1,852.
Ustaw statek na 100 Mm. Jakie prawa ma tam państwo nadmorskie, a jakie obce statki?Zwróć uwagę na różnicę między prawem do zasobów a swobodą żeglugi.
Wyjaśnij, dlaczego dostęp do morza i duża strefa ekonomiczna mogą mieć znaczenie gospodarcze dla państwa.Pomyśl o rybołówstwie, ropie naftowej i gazie z dna morskiego.

3 · Nie całkiem niezależne

Grenlandia i inne obszary

Terytoria zależne mają pewien zakres samodzielności, lecz pozostają powiązane z innym państwem, które zwykle odpowiada za część spraw zewnętrznych, obronę albo finanse. Przykładem może być Grenlandia powiązana z Danią. Wiele takich obszarów ma własną administrację i silną tożsamość lokalną, ale nie funkcjonuje jak całkowicie niezależne państwo.

Przeanalizuj

Terytoria zależne świata

Mapa pokazuje przykłady terytoriów zależnych i państw, z którymi są powiązane. Skróty na mapie nie są nazwami państw, tylko oznaczeniami obszarów, które trzeba odczytać z tabeli pod grafiką.

Mapa świata pokazująca przykłady terytoriów zależnych i państw, od których zależą — Rittzz / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Do grafiki

Co widzisz na planszy?

Wybierz dwa skróty z różnych kontynentów i odczytaj z tabeli nazwę obszaru oraz państwo, z którym jest powiązany.
Wyjaśnij, dlaczego duża odległość od państwa nadrzędnego może utrudniać zarządzanie terytorium zależnym.
Podaj jeden przykład terytorium zależnego z mapy i zapisz, czy jego status oznacza pełną suwerenność.

4 · Kryteria

Dlaczego liczba państw bywa różna

Liczba państw świata nie jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. ONZ ma 193 państwa członkowskie. Często dolicza się także dwa państwa-obserwatorów: Stolicę Apostolską i Palestynę. Dlatego w wielu opracowaniach pojawia się liczba 195. Są jednak obszary, które posiadają własne władze, ale nie są powszechnie uznawane przez społeczność międzynarodową, dlatego różne źródła mogą podawać różne zestawienia.

Słownik lekcji

Pojęcia, które trzeba rozumieć

państwo

jednostka polityczna mająca terytorium, ludność, władzę i zdolność do występowania w relacjach międzynarodowych

terytorium państwa

obszar podlegający władzy państwa, obejmujący ląd, wody wewnętrzne, przestrzeń powietrzną oraz część wód morskich przy wybrzeżu

suwerenność

samodzielność państwa w podejmowaniu decyzji wewnętrznych i prowadzeniu relacji z innymi państwami

terytorium zależne

obszar posiadający ograniczoną samodzielność, ale pozostający pod zwierzchnictwem lub opieką innego państwa

uznanie międzynarodowe

akceptacja istnienia państwa przez inne państwa i organizacje międzynarodowe

stolica

najważniejsze miasto państwa, w którym zwykle znajdują się główne urzędy i instytucje władzy, np. parlament, rząd lub siedziba prezydenta

granica państwa

linia lub pas rozdzielający terytorium jednego państwa od terytorium innego państwa albo od obszarów morskich; określa zasięg władzy państwa

podział administracyjny

wewnętrzny podział państwa na mniejsze jednostki, np. województwa, powiaty i gminy, ułatwiający zarządzanie terytorium i organizację usług publicznych

Utrwal słownik

Dopasuj pojęcia do definicji

Te pojęcia pojawią się w quizie i na sprawdzianie.

Praca z podręcznikiem

Zajrzyj do „Nowych Oblicz geografii”

Strony: 6-8.

Przeczytaj fragment tematu o podziale politycznym świata dotyczący tego, czym jest państwo.
Wypisz trzy elementy, które są potrzebne, aby mówić o państwie.
Przeczytaj fragment o terytoriach zależnych i zapisz, czym różnią się one od państw suwerennych.
Zwróć uwagę na przykład Grenlandii oraz na problem ustalenia jednej, bezspornej liczby państw świata.

Uważaj

Na tym tracą punkty

Państwo to kolor na mapie

Tak nie

Każdy kolorowy obszar na mapie politycznej to państwo.

Pomylisz państwa z terytoriami zależnymi i obszarami spornymi.

Tak

Państwo ma terytorium, ludność, władzę i zwykle uznanie międzynarodowe.

Mapa pokazuje także terytoria zależne i obszary o niejednoznacznym statusie.

Jedna liczba państw

Tak nie

Na świecie jest dokładnie 193 państwa.

Odpowiedź nie uwzględnia kryteriów.

Tak

ONZ ma 193 członków, plus 2 państwa-obserwatorów (Stolica Apostolska i Palestyna) daje 195. Liczba zależy od przyjętych kryteriów.

Są też obszary z własnymi władzami, ale bez powszechnego uznania.

Terytorium państwa to tylko ląd

Tak nie

Terytorium państwa to wyłącznie obszar lądowy.

Błędna odpowiedź w zadaniu o strefach morskich.

Tak

Obejmuje ląd, wody wewnętrzne i pas wód terytorialnych; wyłączna strefa ekonomiczna to coś innego.

Strefy morskie mierzy się od linii podstawowej.

Terytorium zależne to to samo co państwo

Tak nie

Grenlandia jest niezależnym państwem.

Zła klasyfikacja w zadaniu.

Tak

Grenlandia ma własną administrację, ale pozostaje powiązana z Danią.

Porównaj władzę, samodzielność i relacje z innymi państwami.

Dla zainteresowanych

Materiały dodatkowe z zadaniem

Każdy z materiałów ma jedno konkretne pytanie. Linki znajdziesz na końcu lekcji w źródłach.

Państwa członkowskie Organizacji Narodów Zjednoczonych (United Nations): Sprawdź, ile państw członkowskich ma ONZ. Zapisz, dlaczego ta liczba jest często używana przy omawianiu mapy politycznej świata.
Państwa obserwatorzy przy ONZ (United Nations): Materiał dodatkowy: sprawdź, czym różni się status obserwatora od pełnego członkostwa w ONZ.

Podsumowanie

Co warto zapamiętać

Państwo to terytorium + ludność + władza, w praktyce także uznanie międzynarodowe.
Terytorium obejmuje ląd, wody wewnętrzne i wody terytorialne; WSE to odrębne pojęcie.
Terytoria zależne mają częściową samodzielność (np. Grenlandia).
ONZ ma 193 państwa członkowskie, a z obserwatorami zwykle mówi się o 195.
Liczba państw zależy od przyjętych kryteriów.

Dalej na swoim koncie

Rozgrzewki, quiz i zadania są w biurku ucznia.

Teoria jest otwarta dla wszystkich. Żeby rozwiązywać zadania, zapisywać szkice i widzieć swój postęp, zaloguj się.

Zaloguj się →