Geografia · Klasa 1 · Obraz Ziemi

Geografia jako nauka. Źródła wiedzy geograficznej

Dlaczego rzeka płynie tam, gdzie płynie, i skąd wiemy, ile ludzi mieszka w mieście? Geografia nie uczy nazw na pamięć: uczy zadawać pytania i dobierać do nich dowody.

  • około 45 minut
  • Geografia jako nauka
  • źródła informacji
  • zakres podstawowy

Po tej lekcji: Uczeń wyjaśnia, czym zajmuje się geografia, odróżnia geografię fizyczną od społeczno-ekonomicznej, rozpoznaje podstawowe źródła informacji geograficznej i dobiera je do prostego problemu badawczego.

Zacznij od pytania

Skąd wiemy to, co wiemy o Ziemi?

Geografia nie polega na mechanicznym uczeniu się stolic, rzek i pasm górskich. To nauka, która pomaga zrozumieć, dlaczego dane miejsce wygląda tak, a nie inaczej, jak działają procesy przyrodnicze i jak człowiek zmienia przestrzeń wokół siebie.

Na tej lekcji łączymy dwa początki kursu: geografia jako nauka oraz źródła wiedzy geograficznej. Najpierw porządkujemy, czym zajmuje się geografia, a potem sprawdzamy, skąd bierzemy informacje: z map, zdjęć satelitarnych, danych statystycznych, obserwacji terenowych, podręcznika, atlasu, geoportali i innych wiarygodnych źródeł.

Obejrzyj

Źródła wiedzy geograficznej

Podczas oglądania: Obejrzyj film jako objaśnienie części o źródłach wiedzy geograficznej. Zapisz cztery źródła informacji i do każdego dopisz przykład sytuacji, w której byłoby przydatne.

Otwórz film w nowej karcie · YouTube

1 · Nauka

Środowisko geograficzne i dwie gałęzie geografii

Geografia bada środowisko geograficzne, czyli przestrzeń, w której łączą się elementy przyrody oraz działalność człowieka. Interesuje ją rozmieszczenie zjawisk, ich przyczyny, skutki i wzajemne zależności.

Geografia fizyczna zajmuje się składnikami środowiska przyrodniczego, np. atmosferą, wodami, skałami, rzeźbą terenu, glebami i organizmami. Geografia społeczno-ekonomiczna bada człowieka i gospodarkę w przestrzeni: ludność, osadnictwo, przemysł, rolnictwo, usługi, transport i turystykę.

Przeanalizuj

Gałęzie geografii

Schemat pokazuje, że geografia składa się z wielu specjalizacji. Jedne badają przyrodę, inne ludność, gospodarkę, miasta, transport, mapy albo zależności między tymi elementami.

Schemat pokazujący przykładowe gałęzie geografii
GeogSage / Wikimedia Commons · CC BY 4.0

Do grafiki

Co widzisz na planszy?

  1. Wskaż na schemacie trzy przykłady zagadnień bliższych geografii fizycznej.
  2. Wskaż trzy przykłady zagadnień bliższych geografii społeczno-ekonomicznej.
  3. Podaj jeden temat, który łączy obie części geografii, np. powódź, rozwój miasta albo turystyka w górach.

Sprawdź w działaniu

Fizyczna czy społeczno-ekonomiczna?

Przypisz każde zagadnienie do gałęzi geografii, która się nim zajmuje.

Ta interakcja wymaga włączonego JavaScriptu.

Obie gałęzie badają to samo środowisko geograficzne, ale z innej strony: przyrody albo człowieka i gospodarki.

2 · Dowody

Mapa, zdjęcie, liczby i teren

W geografii ważne są źródła informacji. Mapa pomaga określić położenie, kierunki, odległości i rozmieszczenie zjawisk. Zdjęcie satelitarne pokazuje obraz powierzchni Ziemi z góry. Dane statystyczne pozwalają porównywać liczby. Obserwacja terenowa pozwala sprawdzić, jak dane miejsce wygląda naprawdę.

Nie każde źródło pasuje do każdego pytania. Jeśli pytasz o przebieg rzeki, wybierzesz mapę lub zdjęcie satelitarne. Jeśli pytasz o liczbę ludności, potrzebujesz danych statystycznych. Jeśli pytasz o stan najbliższego otoczenia szkoły, bardzo przydatna będzie obserwacja terenowa.

Przeanalizuj

Delta Nilu widziana z orbity

Zdjęcie satelitarne pozwala zobaczyć układ rzeki, deltę, obszary rolnicze i kontrast między terenami nawodnionymi a pustynią. To dobry przykład źródła, z którego można odczytać informacje przestrzenne.

Zdjęcie satelitarne delty Nilu i północno-wschodniego Egiptu
NASA / Wikimedia Commons · public domain

Do grafiki

Co widzisz na planszy?

  1. Opisz, które obszary na zdjęciu są najbardziej zielone i spróbuj wyjaśnić, dlaczego właśnie tam.
  2. Zapisz jedno pytanie zaczynające się od „gdzie?” i jedno zaczynające się od „dlaczego?”, na które można odpowiedzieć dzięki temu zdjęciu.
  3. Wskaż, czego zdjęcie satelitarne nie wyjaśnia samo z siebie i do jakiego źródła trzeba byłoby sięgnąć dodatkowo.

Przeanalizuj

Mapa topograficzna z poziomicami

Mapa topograficzna pokazuje położenie obiektów oraz ukształtowanie terenu. Poziomice pomagają odczytać wysokość i nachylenie stoków, czego zwykłe zdjęcie często nie pokazuje tak precyzyjnie.

Fragment mapy topograficznej z poziomicami
USGS / Wikimedia Commons · public domain

Do grafiki

Co widzisz na planszy?

  1. Odszukaj na mapie elementy liniowe, punktowe i powierzchniowe, np. drogę, szczyt, ciek wodny albo zabudowę.
  2. Wyjaśnij, co można odczytać z poziomic.
  3. Podaj przykład sytuacji, w której mapa topograficzna byłaby lepszym źródłem niż zdjęcie satelitarne.

Przeanalizuj

Mapa tematyczna: gęstość zaludnienia świata

Mapa tematyczna nie pokazuje wszystkich szczegółów terenu. Skupia się na jednym zjawisku, tutaj na gęstości zaludnienia, dzięki czemu łatwiej porównać rozmieszczenie ludności na świecie.

Mapa świata pokazująca gęstość zaludnienia za pomocą kolorów
Our World in Data / Wikimedia Commons · CC BY 4.0

Do grafiki

Co widzisz na planszy?

  1. Wskaż dwa obszary o dużej gęstości zaludnienia i dwa obszary o małej gęstości zaludnienia.
  2. Wyjaśnij, czym mapa tematyczna różni się od mapy topograficznej.
  3. Podaj jedno pytanie, do którego taka mapa byłaby dobrym źródłem informacji.

Sprawdź w działaniu

Które źródło odpowie na to pytanie?

Wybierz najlepsze źródło informacji do każdego pytania badawczego.

Ta interakcja wymaga włączonego JavaScriptu.

Nie ma jednego najlepszego źródła. Pytanie decyduje o wyborze źródła.

3 · Czy to wiarygodne?

Jak sprawdzić źródło

Źródło trzeba czytać krytycznie. Zawsze warto sprawdzić autora, datę, skalę, jednostki, legendę, opis i cel przygotowania materiału. Dobra odpowiedź geograficzna nie brzmi tylko „tak jest”, ale pokazuje, skąd to wiemy.

Słownik lekcji

Pojęcia, które trzeba rozumieć

geografia

nauka badająca środowisko geograficzne, rozmieszczenie zjawisk na Ziemi oraz związki między przyrodą i działalnością człowieka

środowisko geograficzne

przestrzeń, w której występują elementy przyrodnicze, ludzie, gospodarka i skutki ich wzajemnego oddziaływania

geografia fizyczna

część geografii badająca naturalne elementy Ziemi, np. klimat, wody, skały, rzeźbę terenu, gleby i roślinność

geografia społeczno-ekonomiczna

część geografii badająca ludność, osadnictwo, gospodarkę, transport, usługi i wpływ człowieka na przestrzeń

źródło informacji geograficznej

materiał, dane albo obserwacja, z których można odczytać informacje o miejscu, zjawisku lub procesie zachodzącym w przestrzeni

mapa

uproszczony i zmniejszony rysunek Ziemi albo jej części, wykonany na płaszczyźnie

GIS

system informacji geograficznej, czyli narzędzie do gromadzenia, analizowania i prezentowania danych przestrzennych

obserwacja terenowa

bezpośrednie poznawanie miejsca w terenie przez opis, pomiar, zdjęcie, szkic lub notatkę

Utrwal słownik

Dopasuj pojęcia do definicji

Te pojęcia pojawią się w quizie i na sprawdzianie.

Ta interakcja wymaga włączonego JavaScriptu.

Praca z podręcznikiem

Zajrzyj do „Nowych Oblicz geografii”

Strony: 5-12.

  1. Otwórz w podręczniku NOWE Oblicza geografii 1 ZP fragmenty dotyczące tematów: „Geografia jako nauka” oraz „Źródła informacji geograficznej”.
  2. Na stronach 5-12 odszukaj informacje o tym, czym zajmuje się geografia, jakie są przykłady jej działów oraz jakie źródła informacji geograficznej są wykorzystywane na lekcjach.
  3. Przy schemacie lub ilustracji z podręcznika zapisz jedno zdanie: czego ten materiał uczy szybciej niż sam tekst?
  4. Nie przepisuj całych definicji. Zapisz własnymi słowami odpowiedź na pytanie: po co geografowi różne źródła informacji?

Uważaj

Na tym tracą punkty

Geografia to uczenie się nazw
Tak nie
Geografia polega na zapamiętaniu stolic, rzek i pasm górskich.

Odpowiedzi opisowe bez wyjaśnienia nie zdobywają pełnych punktów.

Tak
Geografia bada rozmieszczenie zjawisk, ich przyczyny, skutki i wzajemne zależności.

Dobra odpowiedź pokazuje „dlaczego”, a nie tylko „gdzie”.

Jedno źródło do wszystkiego
Tak nie
Do każdego pytania wystarczy mapa.

Mapa nie powie, ile osób mieszka w mieście ani jak wygląda dziś park przy szkole.

Tak
Dobierz źródło do pytania: mapa i zdjęcie do położenia, dane do liczb, obserwacja do stanu otoczenia.

Źródło ma odpowiadać na konkretne pytanie badawcze.

Opis zamiast wyjaśnienia
Tak nie
„Rzeka płynie na północ.”

Opis mówi, co się dzieje, ale nie odpowiada na pytanie, dlaczego.

Tak
„Rzeka płynie na północ, bo teren obniża się w tę stronę.”

Wyjaśnienie wskazuje przyczynę.

Źródło bez sprawdzenia
Tak nie
Wykres z internetu jest prawdziwy, bo wygląda profesjonalnie.

Możesz użyć nieaktualnych danych albo błędnej skali.

Tak
Sprawdź autora, datę, skalę, jednostki, legendę i cel przygotowania materiału.

Dobra odpowiedź pokazuje, skąd to wiemy.

Dla zainteresowanych

Materiały dodatkowe z zadaniem

Każdy z materiałów ma jedno konkretne pytanie. Linki znajdziesz na końcu lekcji w źródłach.

  1. Bank Danych Lokalnych GUS (Główny Urząd Statystyczny): Materiał dodatkowy: sprawdź, jakie dane o miejscowościach i regionach można znaleźć w oficjalnym serwisie statystycznym.

Podsumowanie

Co warto zapamiętać

  1. Geografia bada środowisko geograficzne: przyrodę i działalność człowieka w przestrzeni.
  2. Geografia fizyczna zajmuje się przyrodą, społeczno-ekonomiczna człowiekiem i gospodarką.
  3. Źródła: mapa, zdjęcie satelitarne, dane statystyczne, obserwacja terenowa, GIS.
  4. Źródło dobieramy do pytania badawczego.
  5. Każde źródło czytamy krytycznie: autor, data, skala, jednostki, legenda.

Dalej na swoim koncie

Rozgrzewki, quiz i zadania są w biurku ucznia.

Teoria jest otwarta dla wszystkich. Żeby rozwiązywać zadania, zapisywać szkice i widzieć swój postęp, zaloguj się.

Zaloguj się →
Źródła i dalsza nauka