Geografia · Klasa 2 · Ludność i osadnictwo
Liczba ludności świata i jej zmiany
Ludzi na świecie przybywa, ale coraz wolniej. Żeby zrozumieć dlaczego, trzeba umieć policzyć urodzenia, zgony i migracje.
- około 50 minut
- przyrost naturalny · współczynniki
- obliczenia
- zakres podstawowy
Po tej lekcji: Uczeń opisuje najważniejsze etapy zmian liczby ludności świata, wyjaśnia regionalne zróżnicowanie tempa wzrostu oraz oblicza i interpretuje przyrost naturalny, współczynnik urodzeń, współczynnik zgonów i współczynnik przyrostu naturalnego.
Zacznij od pytania
Dlaczego świat nadal rośnie, choć tempo maleje?
W listopadzie 2022 r. liczba ludności świata przekroczyła 8 miliardów. Nie oznacza to jednak, że wszędzie liczba mieszkańców rośnie w takim samym tempie. W części państw Afryki przyrost naturalny jest nadal wysoki, podczas gdy wiele państw Europy notuje ubytek naturalny i starzenie się ludności.
Według prognozy ONZ z 2024 r. populacja świata wzrośnie z około 8,2 mld w 2024 r. do około 10,3 mld w połowie lat 80. XXI w., a następnie może się nieznacznie zmniejszyć. To ważna aktualizacja: starsze podręczniki przewidywały 9,7 mld już w 2050 r., ale prognozy zmieniają się wraz z nowymi danymi o dzietności i długości życia.
Obejrzyj
Liczba ludności świata i jej zmiany
1 · Przełomy
Rewolucja neolityczna i przemysłowa
Pierwszy przełom nastąpił podczas rewolucji neolitycznej około 10 tys. lat p.n.e. Osiadły tryb życia, uprawa roli i hodowla pozwoliły gromadzić nadwyżki żywności. Kolejne przyspieszenie przyniosła rewolucja przemysłowa: mechanizacja rolnictwa, transport i rozwój produkcji poprawiły zaopatrzenie ludności.
2 · Medycyna
Spadek umieralności i wzrost liczby ludności
W XX w. ogromne znaczenie miały szczepienia, antybiotyki, higiena, dostęp do czystej wody i lepsze wyżywienie. Współczynnik zgonów, zwłaszcza dzieci, szybko spadał. Współczynnik urodzeń obniżał się wolniej, dlatego różnica między urodzeniami a zgonami była przez pewien czas bardzo duża.
Sprawdź w działaniu
Ułóż przełomy w kolejności chronologicznej
Klikaj wydarzenia od najwcześniejszego.
Każdy przełom poprawiał dostęp do żywności i opieki, więc spadała umieralność, a liczba ludności rosła.
3 · Gdzie najszybciej
Azja, Afryka i Europa
Najludniejszym regionem pozostaje Azja, lecz jej udział w ludności świata stopniowo maleje. Najszybciej rośnie Afryka. Europa jest jedynym dużym regionem, którego liczba ludności w prognozach ONZ długookresowo maleje. Różnice wynikają przede wszystkim z odmiennych poziomów dzietności, umieralności, struktury wieku i migracji.
Dane
Ile lat trwało dodanie kolejnego miliarda ludzi
Wykres pokazuje, jak skracał się czas potrzebny, by ludność świata wzrosła o miliard.
Od 1960 r. każdy kolejny miliard przybywa w ok. 12–14 lat. Wzrost zwalnia dopiero teraz, a ludności nadal przybywa.
Zadanie do tej grafiki
Odczytaj z wykresu
-
Porównaj czas wzrostu populacji z 1 do 2 mld i z 7 do 8 mld. Ile razy krócej trwał ostatni okres?Podziel 123 przez 11 (odczyt z wykresu).
-
W którym roku świat osiągnął 8 mld ludzi i ile lat potrzeba było na każdy z ostatnich czterech miliardów?Odczytaj etykiety słupków od 4 do 8 mld.
-
Wyjaśnij, dlaczego liczba ludności rośnie, choć kolejne miliardy przybywają w niewiele krótszym czasie.Sprawdź, czym jest bezwładność demograficzna w tekście lekcji.
Przeanalizuj
Ludność świata: wzrost, który zwalnia
Linia ciągła pokazuje dane historyczne, a linia przerywana prognozę. Prognoza nie jest pewnikiem: zależy m.in. od przyszłej dzietności, umieralności i migracji.
Do grafiki
Co widzisz na planszy?
-
Porównaj czas potrzebny na wzrost populacji z 1 do 2 mld oraz z 7 do 8 mld. Co mówi to o tempie zmian?
-
Wyjaśnij, dlaczego liczba ludności może jeszcze rosnąć mimo spadku współczynnika dzietności.
-
Wskaż na grafice dane historyczne i prognozę. Wyjaśnij, dlaczego nie należy ich traktować tak samo.
4 · Liczymy
Przyrost i współczynniki w promilach
Przyrost naturalny to liczba urodzeń żywych pomniejszona o liczbę zgonów w tym samym miejscu i okresie. Wynik dodatni oznacza przewagę urodzeń, ujemny - przewagę zgonów. Sama liczba bezwzględna nie wystarcza do porównania państw o różnej liczbie mieszkańców.
Współczynnik urodzeń obliczamy, dzieląc liczbę urodzeń przez liczbę ludności i mnożąc przez 1000. Tak samo obliczamy współczynnik zgonów. Ich różnica to współczynnik przyrostu naturalnego, podawany w promilach. Wartość 6‰ oznacza, że na każdy tysiąc mieszkańców przybyło naturalnie sześć osób.
Laboratorium · ćwiczenie w przeglądarce, do którego odsyłają rozgrzewki na końcu lekcji
Sprawdź w działaniu
Policz współczynniki
Wybierz państwo A albo B, albo wpisz własne liczby. Zobacz, jak z urodzeń i zgonów powstają współczynniki w promilach i przyrost naturalny.
Współczynnik = liczba zdarzeń : liczba ludności × 1000. Przyrost = urodzenia − zgony.
5 · Nie tylko przyrost
Saldo migracji a zmiana liczby ludności
Zmiana liczby ludności nie jest tym samym co przyrost naturalny. Na stan ludności wpływa również saldo migracji. Państwo z ujemnym przyrostem naturalnym może zwiększać liczbę mieszkańców dzięki imigracji, a państwo z dodatnim przyrostem może tracić ludność wskutek emigracji.
Słownik lekcji
Pojęcia, które trzeba rozumieć
przyrost naturalny
liczba urodzeń żywych pomniejszona o liczbę zgonów w tym samym czasie
współczynnik urodzeń
liczba urodzeń żywych na 1000 mieszkańców w ciągu roku
współczynnik zgonów
liczba zgonów na 1000 mieszkańców w ciągu roku
współczynnik przyrostu naturalnego
różnica między współczynnikiem urodzeń a współczynnikiem zgonów, wyrażona w promilach
saldo migracji
różnica między liczbą imigrantów a liczbą emigrantów
prognoza demograficzna
przewidywany przebieg zmian ludności obliczony na podstawie określonych założeń
Utrwal słownik
Dopasuj pojęcia do definicji
Te pojęcia pojawią się w quizie i na sprawdzianie.
Praca z podręcznikiem
Zajrzyj do „Nowych Oblicz geografii”
Strony: 28-32.
-
Na stronach 28-29 wskaż trzy etapy, które szczególnie przyspieszyły wzrost liczby ludności. Do każdego dopisz mechanizm zmiany.
-
Porównaj udziały regionów w ludności świata w 1850 i 2023 r. Zapisz dwa największe przesunięcia.
-
Na stronach 30-31 prześledź sposób obliczania współczynników. Zwróć uwagę, że jednostką jest promil, a nie procent.
-
Na stronie 32 porównaj wartości urodzeń i zgonów w krajach słabo oraz wysoko rozwiniętych. Nie utożsamiaj niskiego współczynnika zgonów z ujemnym przyrostem naturalnym.
Uważaj
Na tym tracą punkty
Przyrost naturalny równa się zmiana liczby ludności
Ujemny przyrost naturalny oznacza zawsze spadek liczby ludności.Pominięcie migracji w zadaniu.
Na stan ludności wpływa też saldo migracji, więc imigracja może zrekompensować ubytek naturalny.Zmiana ludności = przyrost naturalny + saldo migracji.
Brak mnożenia przez 1000
Współczynnik urodzeń = 57 600 : 4 800 000 = 0,012.Wynik bez jednostki (‰).
57 600 : 4 800 000 × 1000 = 12‰.Współczynniki podaje się w promilach.
Wzrost zwalnia, więc ludność maleje
Tempo wzrostu maleje, więc liczba ludności świata spada.Pomylisz tempo wzrostu z liczbą ludności.
Liczba ludności nadal rośnie, tylko coraz wolniej; według prognoz ONZ w drugiej połowie wieku może się ustabilizować.Prognozy się zmieniają, bo zmienia się dzietność.
Liczby bezwzględne zamiast współczynników
Państwo z większą liczbą urodzeń ma wyższy przyrost.Błędne porównanie państw o różnej liczbie ludności.
Do porównań używamy współczynników (na 1000 mieszkańców).Sama liczba bezwzględna nie wystarcza.
Dla zainteresowanych
Materiały dodatkowe z zadaniem
Każdy z materiałów ma jedno konkretne pytanie. Linki znajdziesz na końcu lekcji w źródłach.
-
Liczba ludności świata i jej zmiany (źródło): Zapisz trzy przełomowe wydarzenia, które przyspieszyły wzrost liczby ludności, oraz dwa przykłady regionów o odmiennym tempie zmian.
-
World Population Prospects 2024 (United Nations DESA): Odczytaj przewidywaną maksymalną liczbę ludności świata i okres, w którym ma zostać osiągnięta.
-
Population growth (annual %) (Bank Światowy): Porównaj najnowsze wartości dla Nigerii, Polski i Japonii. Zwróć uwagę na rok danych.
Podsumowanie
Co warto zapamiętać
- Przełomy: rewolucja neolityczna, przemysłowa, medycyna XX wieku.
- Najludniejsza jest Azja, najszybciej rośnie Afryka, Europa w prognozach długoterminowo maleje.
- Przyrost naturalny = urodzenia − zgony.
- Współczynniki (urodzeń, zgonów, przyrostu) podajemy w ‰: liczba : ludność × 1000.
- Zmiana liczby ludności zależy także od salda migracji.
Dalej na swoim koncie
Rozgrzewki, quiz i zadania są w biurku ucznia.
Teoria jest otwarta dla wszystkich. Żeby rozwiązywać zadania, zapisywać szkice i widzieć swój postęp, zaloguj się.
Zaloguj się →