Rozwój demograficzny

Dwie populacje mogą liczyć tyle samo mieszkańców, a mimo to mieć zupełnie inną przyszłość. Jeżeli jedna ma szeroką podstawę piramidy wieku, w kolejnych latach wielu młodych ludzi wejdzie w wiek rozrodczy. Jeżeli druga ma wąską podstawę i liczny rocznik seniorów, będzie mierzyć się ze starzeniem i niedoborem pracowników.

Model przejścia demograficznego porządkuje te przemiany w pięciu fazach. Nie jest jednak sztywnym rozkładem jazdy: wojny, migracje, polityka społeczna, kryzysy i zmiany kulturowe mogą przyspieszać, opóźniać lub czasowo odwracać poszczególne procesy.

W fazie I współczynniki urodzeń i zgonów są bardzo wysokie. Liczba ludności zmienia się wolno i nieregularnie, ponieważ wzrost przerywają epidemie, głód i konflikty. Współcześnie całe państwa praktycznie nie pozostają w tej fazie, choć jej cechy mogą czasowo pojawiać się w społecznościach dotkniętych kryzysem.

W fazie II współczynnik zgonów szybko spada dzięki poprawie wyżywienia, higieny i opieki zdrowotnej, a współczynnik urodzeń pozostaje bardzo wysoki. Powstaje duża różnica między urodzeniami i zgonami, czyli eksplozja demograficzna. Populacja jest młoda i szybko rośnie.

W fazie III spada współczynnik urodzeń. Sprzyjają temu urbanizacja, edukacja, dostęp do planowania rodziny, aktywność zawodowa kobiet oraz rosnące koszty wychowania dzieci. Przyrost naturalny pozostaje dodatni, ale maleje. W fazie IV oba współczynniki są niskie i liczba ludności stabilizuje się lub zmienia powoli.

W fazie V współczynnik urodzeń jest niższy od współczynnika zgonów, dlatego pojawia się ubytek naturalny i możliwy regres demograficzny. Wysoki udział seniorów może podnosić współczynnik zgonów nawet przy dobrej opiece zdrowotnej - więcej mieszkańców znajduje się po prostu w wieku, w którym ryzyko śmierci jest większe.

Największa odległość między krzywą urodzeń i zgonów pojawia się w fazach II-III. W fazie V krzywa urodzeń spada poniżej krzywej zgonów. Piramidy są modelowe i pokazują kierunek zmian, a nie dokładną strukturę konkretnego kraju.

Współczynnik dzietności oznacza średnią liczbę dzieci przypadającą na kobietę w wieku rozrodczym. W warunkach niskiej umieralności prosta zastępowalność pokoleń wymaga około 2,1 dziecka na kobietę. Wartość ta nie oznacza jednak, że każda rodzina powinna mieć dokładnie tyle dzieci; jest to średnia dla całej populacji.

Eksplozja demograficzna może powodować presję na szkoły, mieszkania, ochronę zdrowia, miejsca pracy i żywność. Regres i starzenie się ludności mogą prowadzić do niedoboru pracowników, wolniejszego wzrostu gospodarczego oraz większych wydatków na emerytury, opiekę i leczenie.

Piramida wieku i płci przedstawia liczebność lub udział kobiet i mężczyzn w kolejnych grupach wieku. Szeroka podstawa wskazuje liczne młode roczniki. Wąska podstawa i szeroka część środkowa lub górna są typowe dla społeczeństw starzejących się. Nieregularności mogą ujawniać wojny, migracje, wyże i niże demograficzne.

Na model rodziny i dzietność wpływają jednocześnie warunki ekonomiczne, poziom wykształcenia, sytuacja mieszkaniowa, polityka rodzinna, normy społeczne i religijne oraz możliwość godzenia pracy z opieką. Nie wolno wyjaśniać różnic jednym czynnikiem ani przypisywać wszystkim mieszkańcom kraju identycznych wyborów.

Strony: 33-39.

Każdy z materiałów ma jedno konkretne pytanie. Linki znajdziesz na końcu lekcji w źródłach.