Rozmieszczenie ludności na świecie

Przy dzisiejszej technice wydaje się, że da się zasiedlić prawie każdy zakątek Ziemi. Wystarczy jednak spojrzeć na mapę, by zobaczyć, że ludzie wybierają jedne tereny chętnie, a inne omijają.

Na lekcji dowiesz się, co decyduje o rozmieszczeniu ludności, jakie przeszkody utrudniają osadnictwo i jak opisać zaludnienie jedną liczbą (oraz kiedy ta liczba wprowadza w błąd).

Pod względem tego, czy ludzie tam mieszkają, ląd dzielimy na trzy rodzaje obszarów.

Ekumena to miejsca zamieszkane na stałe i zagospodarowane, np. żyzne doliny rzek. Subekumena to obszary, na których ludzie przebywają okresowo i prowadzą działalność gospodarczą, np. Sahel w Afryce. Anekumena to tereny niezamieszkane i gospodarczo nieużytkowane, np. Antarktyda (poza stacjami badawczymi) czy pustynie z wyjątkiem oaz.

Czynniki przyrodnicze miały decydujące znaczenie do początku XX w. Ludzie wybierali miejsca z łagodnym klimatem i prostą rzeźbą, w pobliżu wody pitnej, na żyznych glebach. Przyciągały ich też złoża surowców. Przykłady to porty w klimacie podzwrotnikowym, jak Neapol, oraz wyspy z żyznymi glebami wulkanicznymi, jak indonezyjska Jawa.

Czynniki pozaprzyrodnicze stają się coraz ważniejsze w miarę rozwoju cywilizacji. Są to społeczno-gospodarcze: poziom rozwoju kraju, szanse na pracę lub bezrobocie, zamożność, istnienie miast, stan infrastruktury i tempo przyrostu naturalnego, oraz historyczno-polityczne: odkrycia geograficzne, sytuacja polityczna, wojny, kolonialna przeszłość i przepisy dotyczące osiedlania się. Miasta przyciągają mieszkańców (np. Luanda w Angoli), a wojny ich odstraszają (np. w Syrii i na Ukrainie).

Bariery osadnicze to przeszkody, które niekorzystnie wpływają na organizm człowieka oraz utrudniają lub uniemożliwiają działalność gospodarczą. Najczęściej wyróżnia się cztery:

termiczną (zbyt niska lub zbyt wysoka temperatura, np. Antarktyda albo Nizina Amazonki i pustynia Atakama), wysokościową (zbyt duża wysokość n.p.m. i niższa zawartość tlenu, np. w Himalajach, oraz zbyt urozmaicona rzeźba, np. w Andach), wodną (nadmiar wody w wilgotnych lasach równikowych albo brak wody i susze na pustyniach) oraz świetlną (niedobór światła słonecznego w czasie nocy polarnej). Wszystkie cztery bariery występują np. w Górach Transantarktycznych.

O rozmieszczeniu ludności na obszarze informuje wskaźnik gęstości zaludnienia. To stosunek liczby mieszkańców do wielkości powierzchni: W_g = L : P, wynik w os./km².

Przykład: Belgia w 2023 r. miała 11,7 mln mieszkańców i 30,7 tys. km². W_g = 11 700 000 : 30 700 ≈ 381 os./km². Najmniejszą gęstość ma Mongolia (około 2 os./km²), a w jednej z dzielnic Hongkongu, Mong Kok, jest to ok. 130 tys. os./km².

Uwaga: wartość uśredniona nie oddaje zróżnicowania w obrębie kraju. W Egipcie średnia to 101 os./km², ale pustynie zajmują 96% powierzchni, więc prawie wszyscy mieszkańcy żyją w dolinie i delcie Nilu, gdzie gęstość przekracza 1500 os./km².

Choć na obszarach gęsto zaludnionych żyje większość mieszkańców Ziemi, zajmują one zdecydowanie mniejszą powierzchnię niż obszary prawie niezamieszkane. Porównaj je w tabeli poniżej.

Rozmieszczenie ludzi na Ziemi podlega kilku prawidłościom:

Półkula północna: mieszka na niej aż 90% ludzkości, najliczniej pomiędzy 20°N a 60°N.

Niziny: ok. 60% ludzi żyje na obszarach położonych niżej niż 200 m n.p.m.

Wybrzeża: blisko połowa ludności mieszka nie dalej niż 200 km od morza lub oceanu.

Doliny i delty rzek: to w nich zagęszczenie ludności jest szczególnie duże.

Zdarza się też, że bogactwa naturalne zatrzymują ludzi w bardzo surowych warunkach. Przykład to rosyjski Norylsk, założony za północnym kołem podbiegunowym w regionie rud niklu i miedzi, platyny i węgla kamiennego, dziś liczący ponad 170 tys. mieszkańców.

Strony: 40–48.