Klimaty na kuli ziemskiej

Zacznij od pytania

Dlaczego klimaty Ziemi się różnią?

Klimat na Ziemi jest bardzo zróżnicowany: na biegunach mróz i wiatr trwają cały rok, a w pobliżu równika panuje upał i duża wilgotność. Zanim sprawdzimy, co za tym stoi, upewnijmy się, że wiemy, czym właściwie jest klimat.

Obejrzyj

Klimaty na kuli ziemskiej

Podczas oglądania: Zapisz trzy czynniki klimatotwórcze z filmu, po jednym przykładzie wpływu każdego z nich oraz nazwę jednego typu klimatu.

Otwórz film w nowej karcie · Krótkie Lekcje (YouTube)

1 · Pojęcia

Klimat i czynniki klimatotwórcze

Klimat to typowy przebieg pogody w danym miejscu, wyznaczony z obserwacji prowadzonych przez wiele lat. O różnicach między klimatami decydują czynniki klimatotwórcze, które dzielimy na meteorologiczne i niemeteorologiczne.

Meteorologiczne (najsilniej wpływają na klimat): gdzie leżą ośrodki wyżowe i niżowe, jakie masy powietrza napływają i którędy biegną fronty atmosferyczne.

Niemeteorologiczne: szerokość geograficzna, wysokość nad poziomem morza, rzeźba terenu, prądy morskie, układ lądów i mórz oraz pokrycie powierzchni.

Zacznij od obrazu

Las deszczowy, pustynia, tajga i tundra

Roślinność mówi o klimacie: gdzie jest wilgotno i ciepło, rośnie las równikowy, gdzie sucho, pustynia.

Sprawdź w działaniu

Meteorologiczny czy niemeteorologiczny?

Przypisz czynnik do właściwej grupy.

Czynniki meteorologiczne wynikają z ruchu powietrza, a niemeteorologiczne z właściwości miejsca na Ziemi.

W tabeli

Jak działają czynniki niemeteorologiczne

Czynnik	Wpływ na klimat
szerokość geograficzna	decyduje o ilości energii słonecznej docierającej do powierzchni Ziemi i o rozkładzie temperatury; średnia roczna temperatura rośnie wraz ze zmniejszaniem się szerokości; na jej podstawie wydzielono strefy klimatyczne
rozmieszczenie lądów i mórz	lądy nagrzewają się i ochładzają szybciej niż woda; im dalej od oceanu, tym większe amplitudy temperatury i mniejsze sumy opadów
prądy morskie	ciepłe zwiększają temperaturę powietrza i opady, zimne obniżają temperaturę i ograniczają opady
wysokość nad poziomem morza	temperatura spada średnio o 0,6°C na 100 m, ciśnienie o 1 hPa na 8 m, a ilość opadów rośnie
rzeźba terenu	ekspozycja stoków (na północ od zwrotnika Raka stoki południowe są cieplejsze), swobodny przepływ mas powietrza na nizinach, bariera górska po obu stronach pasma daje różne opady

Wszystkie te czynniki działają jednocześnie, dlatego klimat danego miejsca zawsze jest ich wypadkową.

2 · Pasy klimatów

Strefy klimatyczne

Zróżnicowanie klimatów pozwoliło wydzielić strefy klimatyczne. W podziale, który w polskich szkołach stosuje się najczęściej, jest ich siedem: jedna równikowa, dwie zwrotnikowe, dwie podzwrotnikowe, dwie umiarkowane i dwie okołobiegunowe. Ciągną się one mniej więcej równoleżnikowo, a każda z nich dzieli się jeszcze na typy klimatu.

Szczególnie często spotykane są klimat morski (obfite opady rozłożone równomiernie w roku i małe wahania temperatury) oraz klimat kontynentalny (mało opadów w ciągu roku i duże różnice temperatury, zarówno w dobie, jak i między latem a zimą). Pojawiają się niemal w każdej strefie.

Na mapie

Strefy klimatyczne jak pasy wokół Ziemi

Strefy układają się niemal równolegle do równika. Granice na mapie są przybliżone: w rzeczywistości zależą też od kontynentów i prądów morskich.

Strefa klimatyczna zależy przede wszystkim od szerokości geograficznej, ale typ klimatu także od oceanu, prądów i gór.

Zadanie do tej grafiki

Odczytaj z mapy

Wymień strefy klimatyczne po kolei od równika do bieguna północnego, tak jak układają się na mapie.Czytaj pasy od środka mapy ku górze: kolejność jest symetryczna na obu półkulach.
W której strefie leży Polska i które dwie strefy sąsiadują z nią od południa i od północy?Polska leży ok. 49–55°N. Znajdź ten pas na mapie.

Klimatogram

Równikowy: gorąco i mokro cały rok

Odczytaj roczną amplitudę temperatury i sumę opadów.

Amplituda niecałe 2°C, opady ponad 2000 mm: klimat równikowy.

Zadanie do tej grafiki

Odczytaj z klimatogramu Manaus

Odczytaj najcieplejszy i najchłodniejszy miesiąc i oblicz roczną amplitudę temperatury.Temperatury to linia; amplituda = najwyższa − najniższa wartość.
Oblicz roczną sumę opadów, dodając wszystkie słupki. Czy w Manaus jest pora sucha?Słupki czytaj na osi opadów; pamiętaj, że skala opadów jest inna niż temperatury.

Klimatogram

Zwrotnikowy suchy: gorąco i sucho

Prawie bez opadów, lato bardzo gorące.

Roczna suma opadów poniżej 30 mm to pustynia.

Klimatogram

Umiarkowany przejściowy: cztery pory roku

Opady przez cały rok, wyraźna zima i lato.

Amplituda ok. 22°C, opady ok. 560 mm, maksimum latem.

Klimatogram

Okołobiegunowy: zimno i sucho

Długa zima, temperatura powyżej 0°C tylko latem.

Średnia roczna ok. −13°C, a opady to głównie śnieg.

Zadanie do tej grafiki

Porównaj cztery klimatogramy

Dla Manaus, Kairu, Warszawy i Utqiaġvik oblicz roczną amplitudę temperatury. Ułóż miasta od najmniejszej do największej amplitudy.Amplituda = temperatura najcieplejszego − najchłodniejszego miesiąca.
Oblicz roczną sumę opadów w Kairze i w Warszawie. Ile razy suma jest większa w Warszawie?Kair ma kilka słupków prawie niewidocznych. Zsumuj wartości z opisu osi.
Przyporządkuj każdemu klimatogramowi strefę klimatyczną i uzasadnij wyborem jednej cechy wykresu.Zwróć uwagę na poziom temperatury, jej zmienność w roku i wielkość opadów.

Laboratorium · ćwiczenie w przeglądarce, do którego odsyłają rozgrzewki na końcu lekcji

Sprawdź w działaniu

Poznaj 14 typów klimatów i rozpoznaj je po opisie

Przełączaj strefy klimatyczne i czytaj charakterystykę typów. Potem sprawdź się: dostaniesz opis, a Ty wskażesz klimat.

Rozpoznawaj klimat po kilku cechach naraz: średnia temperatura, amplituda, suma opadów i pora, w której padają.

Sprawdź w działaniu

Klimat morski czy kontynentalny?

Przypisz cechę do typu klimatu.

Im dalej od oceanu, tym bardziej klimat staje się kontynentalny.

3 · Małe obszary

Klimat lokalny

Klimat lokalny dotyczy niewielkiego miejsca, takiego jak małe miasto, dolina rzeki czy kotlina w górach. Kształtują go przede wszystkim czynniki lokalne: rzeźba terenu, wysokość nad poziomem morza, odległość od dużych zbiorników wody i rodzaj powierzchni (las, asfalt, gęsta zabudowa).

Na przykład: w pobliżu lasów temperatura w ciągu doby zmienia się słabiej, a powietrze jest wilgotniejsze. W mieście zazwyczaj jest więcej chmur i opadów, a średnia roczna temperatura bywa o kilka stopni wyższa niż poza nim, bo ulice i dachy mocno się nagrzewają. Nad dużym jeziorem w dzień wieje bryza od wody w stronę lądu, a nocą kierunek wiatru jest odwrotny.

Klimatogram

Klimat morski: łagodnie i wilgotno

Reykjavik leży na wyspie, nad ciepłym Prądem Północnoatlantyckim.

Mała amplituda (ok. 11°C) i opady równomierne to cechy klimatu morskiego.

Klimatogram

Klimat kontynentalny: skrajne zimy i ciepłe lata

Jakuck leży daleko od oceanu.

Amplituda ok. 57°C, opady ok. 230 mm: klimat kontynentalny.

Zadanie do tej grafiki

Porównaj dwa klimaty umiarkowane

Odczytaj amplitudę temperatury w Reykjavíku i w Jakucku. Ile razy amplituda jest większa w Jakucku?Reykjavik leży nad oceanem, Jakuck w głębi Azji.
Podaj temperaturę stycznia w obu miastach i wyjaśnij różnicę wpływem oceanu.Ocean nagrzewa się i stygnie wolniej niż ląd.
Oblicz roczne sumy opadów i wskaż, gdzie pada więcej. Jak wpływa na to położenie względem oceanu?Zsumuj słupki każdego klimatogramu.

Słownik lekcji

Pojęcia, które trzeba rozumieć

klimat

typowy przebieg pogody na danym obszarze, ustalony z danych zbieranych przez wiele lat

czynniki klimatotwórcze

czynniki kształtujące klimat: meteorologiczne i niemeteorologiczne

strefa klimatyczna

pas Ziemi o podobnych cechach klimatu, ułożony niemal równolegle do równika

klimat morski

duże, równomierne opady i małe amplitudy temperatury

klimat kontynentalny

małe opady oraz duże dobowe i roczne amplitudy temperatury

klimat lokalny

klimat niewielkiego obszaru, np. miasta lub doliny

amplituda temperatury

różnica między najwyższą a najniższą wartością temperatury w danym okresie

bryza

wiatr wiejący w dzień od wody ku lądowi, a w nocy odwrotnie

Praca z podręcznikiem

Zajrzyj do „Nowych Oblicz geografii”

Strony: 68–77.

Wyjaśnij, czym klimat różni się od pogody.
Jaki klimat panuje na Wyżynie Irańskiej, na Nowej Fundlandii i w Kotlinie Konga? Opisz główne cechy każdego z nich.
Zestaw ze sobą umiarkowany ciepły klimat morski i umiarkowany chłodny klimat kontynentalny, opierając się na klimatogramach Paryża i Jakucka.
Dlaczego w centrum Warszawy zwykle bywa cieplej niż na przedmieściach?
Wskaż trzy regiony świata o klimacie monsunowym.
Opisz klimat lokalny w swojej okolicy i wskaż, co go kształtuje.

Uważaj

Na tym tracą punkty

Klimat to pogoda z jednego dnia

Tak nie

Dziś pada, więc w Polsce jest klimat deszczowy.

Pomylisz klimat z pogodą.

Tak

Klimat ustala się na podstawie wieloletnich obserwacji, a pogoda to stan chwilowy.

Pytaj: „czy to wynik wielu lat?”.

Strefy klimatyczne jako równoleżniki bez wyjątków

Tak nie

Klimat zależy tylko od szerokości geograficznej.

Pominiesz wpływ prądów, lądów i mórz oraz wysokości.

Tak

Szerokość to podstawowy czynnik, ale działają też prądy, rozmieszczenie lądów i mórz, wysokość i rzeźba.

Strefy układają się „niemal” równolegle do równika.

Morski równa się zimny

Tak nie

Klimat morski ma zawsze chłodne lato i mroźną zimę.

Błędne cechy klimatu.

Tak

Klimat morski ma niewielkie amplitudy temperatury i opady równomiernie rozłożone w roku. W strefie umiarkowanej: lato chłodne, zima łagodna.

Mroźna zima to cecha klimatu kontynentalnego.

Zimny prąd = więcej opadów

Tak nie

Zimne prądy morskie zwiększają opady na wybrzeżu.

Odwrócony wpływ prądów.

Tak

Ciepłe prądy zwiększają temperaturę i opady, a zimne obniżają temperaturę i ograniczają opady.

Stąd pustynie nad zimnymi prądami (np. Atakama).

Podsumowanie

Co warto zapamiętać

Klimat to przebieg pogody ustalony na podstawie wieloletnich obserwacji.
Czynniki meteorologiczne: ośrodki baryczne, masy powietrza, fronty. Niemeteorologiczne: szerokość geograficzna, rozmieszczenie lądów i mórz, prądy morskie, wysokość, rzeźba i pokrycie terenu.
Strefy: 1 równikowa, 2 zwrotnikowe, 2 podzwrotnikowe, 2 umiarkowane, 2 okołobiegunowe.
Klimat morski: duże, równomierne opady, małe amplitudy. Kontynentalny: małe opady, duże amplitudy.
Klimat lokalny dotyczy małego obszaru: miasto jest cieplejsze od okolic o kilka stopni.

Dalej na swoim koncie

Rozgrzewki, quiz i zadania są w biurku ucznia.

Teoria jest otwarta dla wszystkich. Żeby rozwiązywać zadania, zapisywać szkice i widzieć swój postęp, zaloguj się.

Zaloguj się →