Zasoby wodne Ziemi. Wszechocean

Cała woda naszej planety tworzy hydrosferę. Według danych amerykańskiej służby geologicznej (USGS) oceany, morza i zatoki zawierają ok. 96,5% tej wody, a słodka to tylko ok. 2,5% (reszta to słone wody podziemne i słone jeziora).

Gdybyś zebrał całą słodką wodę w jednym naczyniu, okazałoby się, że zdecydowana większość jest dla nas niedostępna: ok. 69% to lód i wieczny śnieg w górach i na biegunach, a ok. 30% to wody podziemne. Do jezior i rzek należy zaledwie ok. 0,27% wody słodkiej, czyli z 1000 litrów wody Ziemi to zaledwie około 66 mililitrów, mniej niż pół szklanki.

Wszechocean pokrywa ok. 71% powierzchni Ziemi i jest jedną, połączoną masą wody. Dzieli się go umownie na pięć oceanów: Spokojny (Pacyfik), Atlantycki, Indyjski, Południowy i Arktyczny. Granice między nimi poprowadzono przez wyspy, półwyspy i podwodne grzbiety, ale woda płynie przez nie swobodnie.

Średnia głębokość oceanu to ok. 3700 m (NOAA podaje 3682 m), a najgłębsze miejsce, Challenger Deep w Rowie Mariańskim, ma ok. 10 935 m. To więcej, niż wynosi wysokość Mount Everestu (8849 m): gdyby postawić go na dnie rowu, jego szczyt nadal byłby ponad 2 km pod wodą.

Przesuń suwak i zanurz się w oceanie. Zobacz, jak zmieniają się światło i ciśnienie.

Wszechocean ma mniejsze części, którym nadajemy nazwy.

Morze to część oceanu przy lądzie, od otwartej wody częściowo oddzielona wyspami, półwyspem albo podwodnym progiem. Zatoka to fragment morza lub oceanu, który wcina się w ląd, a woda wymienia się w niej swobodnie z resztą akwenu. Cieśnina to wąskie przejście łączące dwa akweny. Dla żeglugi to strategiczne miejsca: przez Cieśniny Duńskie przepływają statki z Bałtyku na Morze Północne.

Dwie najważniejsze cechy wody morskiej to temperatura i zasolenie. Średnia temperatura powierzchni oceanu to ok. 17°C: od ponad 24°C przy równiku do około −1°C w okolicach biegunów.

Zasolenie mówi, ile soli jest rozpuszczone w wodzie. Podajemy je w promilach (‰), czyli w gramach soli na kilogram wody. W oceanie średnio wynosi 35‰, przy czym ponad trzy czwarte rozpuszczonej soli to zwykła sól kuchenna (NaCl). O zasoleniu zawsze decydują trzy rzeczy: opady, parowanie i dopływ wody słodkiej z rzek i topniejących lodów.

Dlatego Bałtyk, do którego wpada wiele rzek, a wody wymieniają się z oceanem przez wąskie cieśniny, ma zasolenie rzędu 7‰. Morze Czerwone, do którego prawie nie uchodzą rzeki, a parowanie jest ogromne, ma ok. 41‰. A Morze Martwe, w rzeczywistości słone jezioro, ma ok. 340‰: prawie dziesięć razy więcej niż ocean.

Woda w morzach stale się porusza. Falowanie wywołuje głównie wiatr, pływy (przypływy i odpływy) powstają pod wpływem przyciągania Księżyca i Słońca, a prądy morskie są jak wielkie rzeki płynące w oceanie.

Prądy napędzają głównie stałe wiatry (np. pasaty). Kierunek zmieniają kontynenty, ukształtowanie dna i siła Coriolisa, która wynika z obrotu Ziemi. Po obu stronach równika prądy zataczają wielkie kręgi: na półkuli północnej zgodnie z ruchem wskazówek zegara, na południowej przeciwnie.

Prądy dzielimy na ciepłe (niosą cieplejszą wodę, zwykle od równika ku biegunom) i zimne (niosą chłodniejszą wodę ku równikowi). Najsłynniejszy ciepły prąd to Golfsztrom (Prąd Zatokowy), a w Atlantyku płynie także zimny Prąd Labradorski.

Prądy morskie są jednym z czynników klimatotwórczych. Ciepłe zwiększają temperaturę powietrza i opady, zimne ją obniżają i często zmniejszają opady.

Zobacz to na przykładzie dwóch miast leżących na zbliżonej szerokości geograficznej: Reykjavik (64°N) leży na wyspie omywanej przez ciepłą odnogę Golfsztromu, a Jakuck (62°N) w głębi Syberii, daleko od oceanu. Reykjavik ma zimę o niemal 40°C łagodniejszą niż Jakuck. Za część tej różnicy odpowiada ocean, a za część klimat kontynentalny, który wzmacnia mrozy i upały.

Wpływ prądów widać w krajobrazie. Zimne prądy wychładzają powietrze nad wybrzeżem, więc zawiera ono mało pary wodnej i nie daje opadów. Dlatego przy wybrzeżach opływanych przez zimne prądy leżą pustynie, jak Atakama (Prąd Peruwiański). Ciepłe prądy ogrzewają wybrzeża: dzięki Prądowi Norweskiemu port w Murmańsku, leżący za kołem podbiegunowym, nie zamarza. W ciepłych morzach zwrotnikowych rosną rafy koralowe. Tam, gdzie spotykają się wody ciepłe i zimne, powstają najbogatsze łowiska.

Najwięcej zanieczyszczeń trafia do wszechoceanu rzekami: wraz z wodą spływają do niego nawozy i środki ochrony roślin z pól, ścieki i plastik. Prądy morskie zbierają te śmieci i skupiają je w wielkich wirach.

Najsłynniejszy to Wielka Pacyficzna Plama Śmieci między Hawajami a Kalifornią. Według badań, na które powołuje się organizacja The Ocean Cleanup, zajmuje ok. 1,6 mln km², czyli około pięć razy więcej niż Polska (312 tys. km²), a pływa w niej ok. 100 tys. ton plastiku.

Drugie źródło to awarie tankowców. 24 marca 1989 r. tankowiec Exxon Valdez osiadł na mieliźnie w zatoce Prince William Sound na Alasce i do wody wyciekło prawie 11 mln galonów ropy, czyli ok. 41,6 mln litrów (NOAA). Plamy ropy zabijają ptaki i ssaki morskie, a skutki bywają widoczne przez dziesięciolecia.

Strony: 80–85.