Wody powierzchniowe

Najlepiej zrozumieć rzekę, idąc za nią. Wisła powstaje z połączenia dwóch strumieni, Białej i Czarnej Wisełki, które biorą początek na stoku Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim, na wysokości ok. 1100 m n.p.m.

Potem płynie na północ i wschód przez Kraków, skręca ku Warszawie, mija Płock, Włocławek i Toruń i na koniec wpada do Zatoki Gdańskiej koło Gdańska. Po drodze zbiera wodę z wielu dopływów, dlatego u ujścia niesie średnio ok. 1000 m³ wody na sekundę.

Ta trasa ma wszystkie elementy, które za chwilę nazwiemy: źródło, koryto, dopływy, rzekę główną i ujście.

Teraz nazwijmy to, co widziałeś na mapie Wisły.

Rzeka to woda spływająca po lądzie w korycie, które sama wyżłobiła. Zaczyna się w źródle, a kończy w ujściu. Rzeka, która wpada bezpośrednio do morza (jak Wisła), to rzeka główna, a wszystkie, które do niej wpadają, to dopływy. Razem tworzą system rzeczny, czyli sieć rzeczną.

Cały obszar, z którego woda spływa do jednego systemu rzecznego, to dorzecze. Jego granicą jest dział wodny: linia, najczęściej biegnąca po grzbietach najwyższych wzniesień. Deszcz, który spadnie po jednej jej stronie, popłynie do tej rzeki, a po drugiej do sąsiedniej. Dorzecza kilku rzek, które uchodzą do tego samego morza, tworzą razem zlewisko: Wisła i Odra należą do zlewiska Morza Bałtyckiego.

O tym, ile wody niesie rzeka, nie decyduje jej długość, tylko to, ile wody zbiera ze swojego dorzecza. Zależy to od trzech czynników: klimatu (ile pada, a ile paruje), rzeźby terenu (w górach woda spływa szybko, na nizinach wolno) i skał podłoża (przepuszczalne chłoną wodę, nieprzepuszczalne zatrzymują ją na powierzchni).

Najlepiej to widać na przykładzie Nilu. Jest najdłuższy w Afryce, ale znaczną część drogi pokonuje przez pustynię, gdzie prawie nie pada, a woda paruje. Dlatego niesie mniej wody niż Kongo, które płynie przez wilgotny las równikowy, choć jest od Nilu krótsze.

Rzeki dzielimy według tego, jak długo w roku jest w nich woda.

Stałe mają wodę przez cały rok, bo opady i dopływy zasilają je nieprzerwanie. Są typowe dla Europy i klimatów wilgotnych: Wisła, Dunaj, Nil.

Okresowe (periodyczne) napełniają się regularnie, w porze deszczowej albo po roztopach, a potem wysychają. W Europie Południowej takie rzeki to np. fiumary na Sycylii i w Kalabrii: jesienią i zimą mają wodę, a latem koryta są suche.

Epizodyczne mają wodę tylko od czasu do czasu, po gwałtownych ulewach. Najczęściej spotkasz je na pustyniach. Przykładem jest Todd River w Australii: przez większość lat jego szerokie koryto jest suchym piaskiem, a w Alice Springs organizuje się nawet regaty łodzi niesionych na rękach po dnie rzeki.

Jezioro to naturalne zagłębienie lądu wypełnione wodą. Typ jeziora zależy od tego, jak powstała jego misa. Jeśli zagłębienie utworzyły siły z wnętrza Ziemi (ruchy skorupy, wulkany), mówimy o procesach endogenicznych. Jeśli ukształtowały je siły działające na powierzchni (lodowiec, morze, rozpuszczanie skał), to procesy egzogeniczne.

Przełączaj zakładki w schemacie poniżej: dla każdego typu zobaczysz przekrój misy, przykład i krótkie wyjaśnienie.

Jeziora potrafią zmieniać się bardzo szybko, szczególnie na obszarach suchych.

Jezioro Czad w Afryce miało w latach 60. XX w. co najmniej 22 tys. km², czyli prawie tyle, ile ma województwo zachodniopomorskie (ok. 23 tys. km²). W latach 80. skurczyło się do około 300 km². Według NASA zadecydowały długotrwałe susze w Sahelu, a pobór wody do nawadniania dodatkowo pogłębił spadek.

Jezioro Aralskie w Azji Środkowej było kiedyś czwartym co do wielkości jeziorem świata. Rzeki Amu-daria i Syr-daria, które je zasilały, zaczęto od lat 60. XX w. wykorzystywać do nawadniania pól bawełny. Jezioro się skurczyło, a do 2014 r. wschodnia część Południowego Aralu całkowicie wyschła.

Strony: 86–91.