Geografia · Klasa 1 · Hydrosfera
Lodowce górskie i lądolody
Dwa lądolody, Antarktydy i Grenlandii, zawierają ponad 99% lodu lodowcowego Ziemi. A mimo to ludzie najlepiej widzą zmiany w lodzie górskich lodowców i na Arktyce. Gdzie jest ten lód, jak powstaje i co się dzieje, gdy znika?
- około 50 minut
- lodowce · lądolody · Arktyka
- zakres podstawowy
Po tej lekcji: Uczeń wskazuje największe zasoby lodu na Ziemi, wyjaśnia powstawanie lodowców i rolę granicy wiecznego śniegu, odróżnia lądolód, lodowiec górski i zmarzlinę oraz opisuje przyczyny i skutki zaniku lodu w Arktyce i na lądolodach.
Zacznij od obrazu
Lód widziany z brzegu i z kosmosu
Kliknij zdjęcie, aby je powiększyć. Zwróć uwagę, jak lodowiec „płynie” w dolinie i gdzie się kończy.
1 · Gdzie jest lód Ziemi
Prawie cały lód to dwa lądolody
Lód lodowcowy to największy zbiornik słodkiej wody na Ziemi. Według amerykańskiego centrum danych o lodzie (NSIDC) Lądolód Antarktydy ma objętość ok. 30 mln km³, a Lądolód Grenlandii ok. 2,9 mln km³. Razem mieszczą ponad 99% lodu lodowcowego, czyli ok. 90% przypada na Antarktydę, a ok. 10% na Grenlandię.
Znane z gór lodowce to zaledwie ułamek: na świecie jest ich ponad 200 tysięcy, ale ich lód jest tak mało, że po całkowitym stopieniu podniósłby poziom oceanu o niecały pół metra. Dla porównania stopienie samej Grenlandii dałoby ok. 7,4 m, a Antarktydy ok. 58 m.
Dane
Ile podniosłoby poziom morza stopienie lodu
Poziom oceanu po hipotetycznym stopieniu całego lodu (w metrach). To ilustracja ogromu lądolodów, a nie prognoza.
Samo stopienie Grenlandii podniosłoby ocean ok. 15 razy bardziej niż stopienie wszystkich lodowców górskich razem.
Zadanie do tej grafiki
Odczytaj z wykresu
-
Ile razy większy jest potencjał podniesienia poziomu morza lądolodu Antarktydy niż Grenlandii? Zaokrąglij do jedności.Podziel 58 przez 7,4.
-
Dlaczego dla poziomu oceanu bardziej liczą się lądolody niż lodowce górskie, choć lodowce widzimy częściej?Porównaj długości słupków.
Obejrzyj
Lodowce górskie i lądolody
Otwórz film w nowej karcie · Krótkie Lekcje (YouTube)
Globus 3D
Gdzie na Ziemi jest lód
Przeciągnij globus. Zakładki zmieniają warstwę: lądolody i lodowce albo morskie szlaki na północy. Kliknij nazwę miejsca, aby je obejrzeć z bliska.
Lądolody są ogromne, ale lodowce górskie są wszędzie tam, gdzie wysokie góry sięgają zimnego powietrza.
2 · Od śniegu do lodu
Trzy warunki i długa droga
Aby powstał lodowiec, muszą się spotkać trzy warunki: niska temperatura (śnieg nie może całkowicie stopnieć latem), duże opady śniegu i teren, w którym śnieg może się gromadzić (zagłębienia, cyrki, płaskowyże).
Nowy śnieg jest puszysty i pełen powietrza. Pod ciężarem kolejnych warstw ugniata się w firn, a po latach, gdy powietrze zostaje wyciśnięte, w twardy lód lodowcowy. Lód pod własnym ciężarem powoli płynie w dół doliny, tworząc jęzor lodowcowy. Powyżej tzw. granicy wiecznego śniegu śnieg przybywa więcej, niż topnieje; poniżej topnienie przeważa, więc czoło lodowca się kończy.
Animacja
Od śniegu do jęzora lodowcowego
Obserwuj, jak śnieg gromadzi się w polu firnowym, zamienia w firn i lód, a potem spływa w dół. Poniżej granicy wiecznego śniegu lód topnieje. Przesuń suwak, aby ocieplić klimat.
Lodowiec to bilans: powyżej granicy śniegu przybywa, poniżej ubywa. Ocieplenie przesuwa granicę w górę, więc lodowiec się cofa.
Sprawdź w działaniu
Ułóż etapy powstawania lodowca
Klikaj etapy w odpowiedniej kolejności.
Cały proces zachodzi powyżej granicy wiecznego śniegu.
Dane
Gdzie zaczyna się wieczny śnieg
Przybliżona wysokość granicy wiecznego śniegu w różnych regionach.
Im bliżej biegunów, tym granica wiecznego śniegu niżej; w suchych subtropikach jest najwyżej, bo brakuje śniegu.
Zadanie do tej grafiki
Odczytaj z wykresu
-
O ile metrów granica wiecznego śniegu w Himalajach leży wyżej niż w Alpach?Odejmij wartości z wykresu.
-
Wyjaśnij, dlaczego w Tatrach nie ma lodowców, chociaż ich szczyty przekraczają 2500 m.Zwróć uwagę na opis pod wykresem.
Laboratorium · ćwiczenie w przeglądarce, do którego odsyłają rozgrzewki na końcu lekcji
Sprawdź w działaniu
Czy na tym szczycie powstanie lodowiec?
Wybierz słynny szczyt albo ustaw własną szerokość geograficzną i wysokość.
Na tej samej wysokości lodowiec może powstać na biegunie, a nie powstanie na zwrotniku.
Przed i po
Lodowiec Pasterze: ok. 1830 r. i dziś
Przesuń suwak. Po lewej obraz Thomasa Endera (ok. 1830), po prawej zdjęcie z podobnego miejsca widokowego. Lód, który kiedyś wypełniał dolinę, dziś jest wysoko, a u dołu leży jezioro.
Zadanie do tych zdjęć
Porównaj zdjęcia
-
Opisz dwie różnice między lodowcem Pasterze na obrazie z ok. 1830 r. a na dzisiejszym zdjęciu.Zwróć uwagę na dno doliny.
-
Co oznacza cofanie się lodowca dla rzek, które z niego wypływają?Pomyśl o ilości wody latem.
3 · Trzy formy lodu na lądzie
Co jest czym
Lądolód to wielka pokrywa lodowa zakrywająca cały teren, także góry; ma ponad 50 tys. km² (w praktyce Antarktyda i Grenlandia mają miliony). Lodowiec górski powstaje w wysokich górach i spływa doliną. Wieloletnia zmarzlina to grunt zamarznięty przez co najmniej dwa lata, często na głębokość setek metrów: nie jest lodowcem, bo lód nie płynie, ale też reaguje na ocieplenie. Gdy zmarzlina topnieje, teren osiada, a w ziemi tworzą się dziury i kratery.
Sprawdź w działaniu
Lądolód, lodowiec górski czy zmarzlina?
Przypisz przykład do właściwej kategorii.
Lądolód to czasza lodu o powierzchni ponad 1 mln km².
Przed i po
Krater Batagajka: zmarzlina topnieje
Seria zdjęć NASA z lat 1999, 2005 i 2013. W Jakucji topniejąca zmarzlina powoduje osiadanie gruntu i powiększanie się krateru.
4 · Kurczący się lód Arktyki
Co się dzieje z lodem morskim i lądolodami
Lód morski Arktyki zimą rośnie, a latem się kurczy. Według NASA wrześniowy zasięg lodu morskiego maleje od 1979 r. w tempie ok. 12% na dekadę (w porównaniu ze średnią z lat 1981–2010). Na zdjęciu NASA z września 2025 r. minimalny zasięg lodu wyniósł 4,60 mln km², a żółta linia pokazuje średni zasięg z lat 1981–2010: lód jest wyraźnie mniejszy.
Tracą też lądolody. Według pomiarów satelitarnych NASA (GRACE) Grenlandia traci średnio ok. 264 mld ton lodu rocznie, a Antarktyda ok. 135 mld ton, co podnosi poziom morza o ok. 0,8 mm i 0,4 mm na rok.
Dane NASA
Lód morski Arktyki: minimum 2025 i seria od 1979
Po lewej minimalny zasięg lodu we wrześniu 2025, po prawej wykres minimów od 1979 do 2022 r. Odczytaj z niego trend.
Dane
Ile lodu tracą lądolody
Średnia roczna utrata masy lodu według satelitów NASA (GRACE i GRACE-FO), od 2002 r.
Grenlandia traci rocznie prawie dwa razy więcej lodu niż Antarktyda, choć jest od niej wielokrotnie mniejsza.
Zadanie do danych
Policz i wyjaśnij
-
Oblicz, ile razy więcej lodu rocznie traci Grenlandia niż Antarktyda. Zaokrąglij do jednego miejsca po przecinku.Podziel 264 przez 135.
-
Wymień dwie przyczyny, dla których kurczący się lód Arktyki otwiera nowe szlaki żeglugowe, i jedno zagrożenie z tym związane.Przełącz zakładkę „Szlaki północne” na globusie.
Sprawdź w działaniu
Skutek zaniku lodu w Arktyce
Przypisz skutek do grupy: negatywny albo pozytywny (z perspektywy gospodarki i żeglugi).
Ocena zależy od punktu widzenia: dla przyrody i tradycyjnych mieszkańców negatywna, dla gospodarki częściowo pozytywna.
Słownik lekcji
Pojęcia, które trzeba rozumieć
lodowiec
masa lodu powstała ze śniegu, która płynie w dół pod własnym ciężarem
lądolód
ogromna pokrywa lodowa, np. na Grenlandii i Antarktydzie
firn
ziarnisty, ubity śnieg pośredni między śniegiem a lodem
granica wiecznego śniegu
wysokość, powyżej której śnieg nie topnieje całkowicie w ciągu roku
jęzor lodowcowy
dolna część lodowca spływająca doliną
wieloletnia zmarzlina
grunt zamarznięty co najmniej dwa lata
lód morski
zamarznięta woda morska pływająca po powierzchni (np. na Arktyce)
bilans lodowca
różnica między przyrostem lodu (opady śniegu) a jego ubytkiem (topnienie)
Praca z podręcznikiem
Zajrzyj do „Nowych Oblicz geografii”
Strony: 92–97.
-
Znajdź w podręczniku opis powstawania lodowca i porównaj go z naszym: czy podręcznik wspomina o firnie?
-
Porównaj mapę rozmieszczenia lodowców w podręczniku z naszym globusem: które regiony widać na obu?
-
Zapisz, którego przykładu lodowca brakuje w podręczniku, a jest w naszej lekcji.
Uważaj
Na tym tracą punkty
Lodowiec i lądolód
Alpejskie lodowce to lądolody.Pomylisz skalę i rodzaj lodu.
Lodowce górskie spływają dolinami, a lądolód zakrywa cały teren (Antarktyda, Grenlandia).Lądolód ma ponad 50 tys. km² i przykrywa góry.
Zmarzlina to lodowiec
Wieloletnia zmarzlina to rodzaj lodowca.Zła klasyfikacja w pytaniach o lód.
Zmarzlina to zamarznięty grunt, a nie masa lodu, która płynie.Lodowiec płynie, zmarzlina nie.
Najwięcej lodu w górach
Najwięcej lodu jest w lodowcach górskich.Błędna ocena zasobów.
Ponad 99% lodu to dwa lądolody (Antarktyda i Grenlandia).Lodowce górskie są liczne, ale mają mało lodu.
Granica śniegu zawsze wysoko
Granica wiecznego śniegu jest wszędzie na tej samej wysokości.Błędne wnioski o tym, gdzie są lodowce.
Granica jest najniżej przy biegunach, a wyżej w suchych subtropikach i tropikach.Zależy od temperatury i opadów.
Podsumowanie
Co warto zapamiętać
- Lądolody Antarktydy i Grenlandii zawierają ponad 99% lodu lodowcowego (ok. 90% i ok. 10%); lodowce górskie to ułamek.
- Lodowiec powstaje przy niskiej temperaturze, dużych opadach śniegu i w miejscu, gdzie śnieg się gromadzi; śnieg zamienia się w firn, potem w lód.
- Granica wiecznego śniegu leży najniżej przy biegunach, a najwyżej w suchych subtropikach.
- Lądolód, lodowiec górski i zmarzlina to trzy różne formy lodu na lądzie.
- Lód Arktyki maleje (ok. 12% na dekadę), a Grenlandia i Antarktyda tracą lód (ok. 264 i 135 mld ton rocznie).
- Zanik lodu otwiera nowe szlaki, ale odbiera siedliska, zwiększa podnoszenie poziomu morza i zmienia zasilanie rzek.
Dalej na swoim koncie
Rozgrzewki, quiz i zadania są w biurku ucznia.
Teoria jest otwarta dla wszystkich. Żeby rozwiązywać zadania, zapisywać szkice i widzieć swój postęp, zaloguj się.
Zaloguj się →