Prawo i etyka w informatyce — RODO, prawa autorskie i licencje

Po co się tego uczymy?

Pobranie cudzego zdjęcia z internetu do własnego projektu, założenie konta w serwisie internetowym, publikacja własnego programu jako open source — każda z tych codziennych czynności podlega konkretnym przepisom prawa. Znajomość podstaw prawa informatycznego chroni Cię zarówno jako twórcę (Twoje prace też są chronione), jak i jako użytkownika technologii.

Teoria

RODO (Ogólne Rozporządzenie o Ochronie Danych, ang. GDPR) — unijne rozporządzenie regulujące, jak firmy i instytucje mogą zbierać, przechowywać i przetwarzać DANE OSOBOWE obywateli (imię, adres, PESEL, adres e-mail, dane lokalizacyjne itd.). Kluczowe zasady RODO:

Zgoda — dane osobowe można przetwarzać tylko za WYRAŹNĄ zgodą osoby (albo na innej podstawie prawnej, np. wykonanie umowy) — dlatego strony internetowe pytają o zgodę na przetwarzanie danych/cookies.
Prawo do wglądu i usunięcia — każda osoba ma prawo dowiedzieć się, jakie dane firma o niej przechowuje, oraz zażądać ich USUNIĘCIA ("prawo do bycia zapomnianym").
Minimalizacja danych — firma powinna zbierać TYLKO te dane, które są rzeczywiście potrzebne do danego celu, a nie "na wszelki wypadek".
Obowiązek zgłaszania wycieków — w razie naruszenia bezpieczeństwa danych (wyciek) firma ma obowiązek zgłosić to odpowiedniemu urzędowi i, w poważnych przypadkach, poinformować dotkniętych użytkowników.

Prawa autorskie — twórca dzieła (zdjęcia, tekstu, kodu programu, muzyki) automatycznie, z MOCY PRAWA (bez konieczności rejestracji), posiada prawa autorskie do swojego dzieła od chwili jego stworzenia. Korzystanie z cudzego dzieła (np. wklejenie zdjęcia ze zwykłej wyszukiwarki grafiki do własnego projektu publikowanego publicznie) bez zgody autora lub odpowiedniej licencji może naruszać te prawa.

Licencje Creative Commons (CC) — zestaw standardowych, gotowych licencji pozwalających twórcom określić, na jakich warunkach INNI mogą korzystać z ich dzieła, bez konieczności pytania o zgodę za każdym razem:

CC BY — można używać dowolnie, pod warunkiem podania autora.
CC BY-SA — jak wyżej, ale utwory pochodne muszą być udostępnione na TEJ SAMEJ licencji.
CC BY-NC — jak CC BY, ale WYŁĄCZNIE do użytku niekomercyjnego.
CC0 — twórca zrzeka się wszelkich praw, dzieło trafia całkowicie do domeny publicznej.

Licencje oprogramowania — podobna logika dotyczy kodu programów: licencje OPEN SOURCE (np. MIT, GPL, Apache) określają, na jakich warunkach można używać, modyfikować i rozpowszechniać cudzy kod źródłowy. Licencja MIT jest bardzo liberalna (niemal dowolne użycie z zachowaniem informacji o autorze), a GPL wymaga, by KAŻDY program zawierający ten kod również był udostępniony jako open source (tzw. "zaraźliwa" licencja copyleft).

Netykieta — nieformalny zbiór zasad dobrego zachowania w internecie (np. nieużywanie WIELKICH LITER traktowanego jako krzyk, uznawanie różnorodności opinii, szacunek w komunikacji) — nie jest prawem, ale ważnym elementem etyki cyfrowej.

Schemat

DECYZJA: czy mogę użyć tego zdjęcia z internetu w moim projekcie?

Czy zdjęcie ma podaną licencję CC / informację o prawach?
        │
        ├── NIE (brak informacji) ──> ZAKŁADAJ "wszystkie prawa
        │                              zastrzeżone" - NIE UŻYWAJ bez zgody
        │
        └── TAK, np. "CC BY 4.0" ──> możesz użyć, MUSISZ podać autora
                     │
                     └── "CC BY-NC" ──> możesz użyć TYLKO niekomercyjnie
                     └── "CC0" ──────> możesz użyć bez ograniczeń

Przykład z życia

Uczeń przygotowujący prezentację konkursową (patrz poprzednia lekcja) potrzebuje zdjęcia turbiny wiatrowej — zamiast wziąć pierwsze zdjęcie z wyszukiwarki Google (ryzyko naruszenia praw autorskich), wyszukuje je w serwisie z licencjonowanymi zdjęciami (np. Unsplash, Pexels) i sprawdza licencję, a w prezentacji podaje link/autora zgodnie z jej warunkami — legalnie i etycznie.

Ćwiczenie samodzielne

Wyszukaj w serwisie z darmowymi zdjęciami (np. Unsplash lub Pexels) jedno zdjęcie związane z informatyką, sprawdź jego licencję i zapisz, na jakich dokładnie warunkach można je legalnie wykorzystać (czy trzeba podać autora, czy można używać komercyjnie).

Zadania do pracy własnej

Wyjaśnij własnymi słowami różnicę między licencją CC BY a CC BY-NC oraz podaj przykład sytuacji, w której licencja CC BY-NC uniemożliwiłaby wykorzystanie zdjęcia.
Wypisz 3 przykłady danych osobowych, które podałeś w ostatnim miesiącu jakiemuś serwisowi internetowemu (np. zakładając konto), i dla każdego zastanów się, czy serwis rzeczywiście POTRZEBOWAŁ tej informacji do świadczenia usługi, zgodnie z zasadą minimalizacji danych z RODO.
Znajdź w internecie treść jednej, konkretnej licencji open source dla oprogramowania (np. MIT albo GPL v3 — wystarczy angielski oryginał lub polskie tłumaczenie/opis) i napisz krótkie podsumowanie (5-7 zdań): co licencja POZWALA robić z kodem, czego WYMAGA od osoby korzystającej, oraz jak różni się ta licencja od licencji "wszystkie prawa zastrzeżone" domyślnie obowiązującej kod bez żadnej licencji.

Typowe błędy

Zakładanie, że "jest w internecie, więc jest darmowe" — brak jawnej licencji przy zdjęciu, tekście czy kodzie oznacza domyślnie PEŁNĄ ochronę prawami autorskimi, nie brak ochrony.

Mylenie licencji niekomercyjnej (NC) z możliwością dowolnego użytku — projekt szkolny publikowany na profilu firmowym albo w celu zarobkowym może już wymagać innej licencji niż projekt czysto edukacyjny.

Ignorowanie obowiązku podania autora nawet przy licencjach "otwartych" — większość licencji CC (poza CC0) i licencji open source WYMAGA podania autora — pominięcie tego to naruszenie warunków licencji, mimo że samo dzieło jest "darmowe".

Nawiązanie do egzaminu zawodowego

Prawo i etyka to fundament ODPOWIEDZIALNEGO korzystania z technologii — w ostatniej lekcji tego działu i całego kursu Informatyki zajmiemy się zagrożeniami PRAKTYCZNYMI: cyberbezpieczeństwem, czyli tym, jak bronić się przed atakami, które łamią zarówno prawo, jak i techniczne zabezpieczenia poznane we wcześniejszej lekcji o kryptografii.